Kiedy 15 maja 1616 roku w wielką podróż przez Europę wyruszał węgierski podróżnik i pisarz Márton Szepsi Csombor (1594-1623), Braniewo, niewielkie miasto leżące na Warmii w pobliżu Zalewu Wiślanego, nosiło nazwę Brunsberga (niem. Braunsberg). W swym dzienniku podróży, Europica varietas, Csombor zauważa: BRUNSBERGA. Śliczne miasto leżące w części Prus Pogezanią zwanej, nad wpadającą w pobliżu do morza rzeką Pasarią [Pasłęką], dzielącą Stare Miasto od Nowego Miasta i zamku. Gród stanął w najpiękniejszym, moim zdaniem, i najzasobniejszym zakątku tej krainy. Są tu śliczne małe domki. Jest także klasztor zakonnic, jeden kościół i znane szeroko, bardzo ładne kolegium jezuickie, w którym od początków młódź węgierska, a zwłaszcza siedmiogrodzka, pobierała nauki. Wszechnica błyszczy wiedzą: każda ze sztuk wyzwolonych ma tu swe osobne audytorium. Za mojego pobytu było tam ojców czterdziestu sześciu. Serdecznie nas przyjęli i oprowadzili po wszystkich zakamarkach szkoły. Zawiedli nas także do biblioteki pełnej ślicznych książek(1).
    W XVI i XVII wieku miasto, dzięki wcześniejszemu rozwojowi i rozkwitowi handlu oraz rzemiosła (Braniewo już od XIV w. było członkiem Hanzy i jedynym warmińskim portem morskim, od XV w. rozwijało się tu złotnictwo), stało się intelektualnym centrum Polski północnej. W roku 1589 otwarto w Braniewie nawet ofi cynę drukarską.
    Rozwijająca się na sąsiednich ziemiach (m.in. w Prusach Królewskich i Książęcych, a także niedalekiej Szwecji, Finlandii i Norwegii) reformacja sprawiła, że Braniewo, miasto leżące niemal w samym centrum reformacji, stało się ośrodkiem, który miał przeciwdziałać temu ruchowi. Ludność Braniewa, w większości niemiecka, pozostawała lojalna wobec biskupa i króla polskiego; trwała przy katolicyzmie. Dlatego w 1565 roku, z inicjatywy kardynała Stanisława Hozjusza, właśnie tu utworzono, pierwsze w całym państwie polskim, kolegium jezuickie. Jezuici pojawili się w Braniewie już 2 listopada 1564 roku, zaraz po przybyciu zakonu na ziemie polskie. Mimo trudności materialnych, z jakimi borykali się jezuici, w krótkim czasie założyli w Braniewie kilka placówek oświatowych: w 1565 roku powstało gimnazjum, oraz konwikt szlachecki, w 1567 roku seminarium duchowne. W 1569 roku powstał nowicjat, w 1578 seminarium papieskie, a w 1582 roku utworzono bursę dla ubogich studentów. Kres działalności jezuitów w Braniewie nastąpił w 1626 roku. Wtedy to, prawie bez walki, wojska szwedzkie zajęły miasto. Pozostały tam ponad dziewięć lat. Okupanci od razu pozbyli się wszystkich duchownych katolickich, którzy przebywali w mieś-cie, a majątki kościelne zrabowali. Rabunkowi nie oparło się także kolegium jezuickie wraz z jego cenną biblioteką. Wtedy to właśnie wywieziono do Szwecji cały księgozbiór szkoły, a nawet książki, które były prywatną własnością uczniów kolegium.
    Kolegium jezuickie w Braniewie (Collegium Hosianum) zostało utworzone w roku 1565 przez kardynała Stanisława Hozjusza (1504-1579) w duchu soboru trydenckiego do walki z protestantyzmem. Do jego powstania przyczyniła się także dotacja Andrzeja Batorego (1563-1599), ówczesnego biskupa warmińskiego, bratanka króla Polski Stefana Batorego. Wprowadzony przez jezuitów system nauczania był w owym czasie bardzo nowatorski. Nauka odbywała się w języku łacińskim. Ten też język obowiązywał na terenie szkoły, natomiast po zajęciach uczniowie mogli prowadzić rozmowy w swoich językach ojczystych. Poziom nauczania w tej katolickiej szkole był bardzo wysoki, sława braniewskiego kolegium szybko się rozprzestrzeniała po całej Europie, a miasto dzięki niemu zyskało nawet miano warmińskich Aten.
    Márton Szepsi Csombor, który odwiedził braniewskie kolegium, tak je opisał wierszem:
    Disciplina placet: quod res sint ordine pulcro
    Dispositae. multum Collegiumq[ue] placet,
    Verbs placet,et perlecta placet, placet aspera Patrum
    Vita, mihi longe Bibliotheca placet.
    Omnia cu[m] placea[n]t Braunsperga displicet ipsa
    Relligio, sanctum cultus, iniquus amor.
    (Podoba mi się tamtejszy sposób nauczania, ponieważ przedmioty są doskonale rozplanowane, bardzo mi się podoba kolegium, podoba miasto, podoba mi się biblioteka. Choć wszystko mi się w Brunsberdze podoba, nie podoba mi się kult świętych - ta miłość przesadna)(2).
    W kolegium braniewskim od 1568 roku działał teatr szkolny, na którego scenie odbywały się przedstawienia związane z uroczystościami religijnymi, dialogi, deklamacje, a później także dramaty religijne. Autorami wystawianych tam sztuk byli przeważnie profesorowie kolegium, a także inni zakonnicy jezuiccy. Wystawiano też dzieła autorów starożytnych.
    Szkoła miała charakter międzynarodowy, uczyli się tam uczniowie z różnych krajów Europy: z Polski, Niemiec, Rusi, Litwy, a po powstaniu seminarium papieskiego - także ze Szwecji, Węgier, Norwegii, Szkocji, Irlandii i innych.
    Do Braniewa dotarło w sumie 54 Węgrów, przede wszystkim do otwartego w 1578 roku alumnatu papieskiego, później seminarium papieskiego. Najwięcej uczniów węgierskich przybyło do kolegium braniewskiego z Siedmiogrodu i Górnych Węgier (dzisiejsze tereny Słowacji) przed rokiem 1600. Kilku z nich najprawdopodobniej należało do dworu kardynała Andrzeja Batorego (m.in. Gregorius Bogdani, Gabriel Cingeri, Matthias Siculus Székely), a jeden, István (Stephanus) Kendi, prawdopodobnie był członkiem rodziny kardynała Batorego. Wśród uczniów braniewskich znajdujemy także sławne postacie życia politycznego i kulturalnego. Wśród nich jest między innymi książę András (Andreas) Batory (1597?-1637, ojciec Zsófi i Báthory). Również jego brat przyrodni, książę Gábor Batory (Bathoreus) (1589-1613), przebywał w Braniewie. Kolejnym uczniem pochodzenia węgierskiego był Hieremias (Jeremiás) Kolozsvári (Colosuari), o którym wiemy, że jest autorem wydanego w Krakowie w 1590 roku, a zadedykowanego Janowi Zamojskiemu Epicedium generosi et fortissimi viri Jacobi Strusii a Scythis, dum patriam strenue defenderet, atrociter interfecti. Opisał w nim wierszem śmierć Jakuba Strusia (?-1589). Natomiast Pál (Paulus) Háportoni Forró (1570?-1624?) przyjęty został do kolegium jako podopieczny kardynała Andrzeja Batorego. W 1590 roku wydał w Braniewie poemat De admiranda Jobi fortissimi malorum nec opinatorum tolerantia, w którym ukazał historię biblijnego Hioba, jego cierpień i cierpliwości. W latach 1590-1591 opublikował w Braniewie kilka wierszy, a w 1595 roku w Krakowie wiersz ku czci kardynała Andrzeja Batorego (Pauli Forro Ill. D.D. Andreae [...] card. Bathorei, episcopi Varmiensis [...] oionoskopia).
    Wielu uczniów braniewskich, w tym także pochodzenia węgierskiego, zostało później zakonnikami, przeważnie jezuickimi, ale był także jeden, Petrus Bistriciensis, który po opuszczeniu Braniewa przebywał aż do śmierci (1597 r.) w zakonie cystersów w Oliwie. Warto też wspomnieć Jacobusa Remetheia (Herinet), który po nauce w kolegium został wychowawcą synów starosty puckiego Ernesta Weihera.
    Znawcy i badacze literatury węgierskiej Lajos Hopp i Jan Ślaski twierdzą, że w kolegium braniewskim pobierał nauki także András Petri, który w latach późniejszych zasłynął jako autor bogatego zbioru węgierskich pieśni katolickich Petri Andrásénekeskönyv, a także Gábor Bethlen (1580-1629), książę siedmiogrodzki w latach 1613-1629, którego obrano królem Węgier (1620-1621), ale książę nie koronował się.
    W kolegium braniewskim pracowali też węgierscy wykładowcy, między innymi w roku 1590 pochodzący z Siedmiogrodu jezuita i kaznodzieja Gergely Vásárhelyi (1561/1562-1623) prowadził klasę gramatyki. W literaturze węgierskiej zapisał się jako renesansowy autor kilku prac, które pisał w języku węgierskim, między innymi: Catechismus Canisius Pétertől irattatot Kereztyéni tudománynac röuid Sumáya Magyar Kalendariummal és az egy igaz hütnec bizonyos ismeretiuel (Kolozsvár, 1599); Esztendő által az Anyaszentegyháztól rendeltetet Vasarnapokra és Innepre Evangéliumok és Epistolák és Ezekre való Lelki elmélkedesek (Bécs, 1618); Kempis Tamás négy könyve (tłumaczenie, Kolozsvár, 1622); Világ kezdetitől fogva, iosagos és gonosz cselekedeteknek példáinak Summái (Kassa, 1623). W roku 1570 wprowadzono nowy przedmiot: meteorologię, którą wykładał Węgier Jerzy (György) Törös. Ten młody jezuita 12 marca 1572 r. został przeniesiony do Pułtuska (gdzie też działało kolegium jezuickie) i już do Braniewa nie powrócił(3).
    Niewątpliwie wielce osobliwym gościem kolegium w Braniewie był najsłynniejszy poeta węgierskiego renesansu i uczestnik gdańskiej kampanii króla Stefana Batorego Bálint Balassi (1554-1594). Do Braniewa przybył pod koniec 1590 roku. Tu zasłynął jako poeta religijny, tu w 1591 roku powstał przepojony głęboką religijnością jego wiersz Könyörög Istennek, hogy bujdosásában viselje kegyelmesen gondját s terjessze is reá újabb áldását (Wiersz, w którym błaga Boga, by w tułaczce łaskawie opiekował się nim i zesłał nań nowe błogosławieństwa). Na powstanie tak religijnego wiersza niewątpliwie wpływ mieli jezuici braniewscy, którzy zajęli się duchową naprawą życia poety (Balassi w młodości był lekkoduchem nieprzejmującym się duchowym aspektem życia; do 1586 roku był protestantem, potem przeszedł na katolicyzm). Wpływ, jaki wywarli jezuici na jego dalsze życie, był tak duży, że umierający poeta przywołał do swego łoża właśnie pewnego jezuitę, a swojego jedynego syna, Jánosa, notabene pochowanego we Wrocławiu, posłał do jezuickiej szkoły zakonnej. O głębokiej i prawdziwej religijności poety świadczą ostatnie zanotowane jego słowa: Chrystus umarł za mnie, więc jakżeż ja mogę wątpić? Twoim żołnierzem byłem, Panie, i w Twoim szeregu chodziłem... W Braniewie niewątpliwie korzystał Balassi z biblioteki kolegium. Jak pisze Sándor Eckhardt, prawdopodobnie właśnie tam znalazł on powstałe w Strassburgu łacińskie tłumaczenie dzieła Machiavellego Discorsi, które wraz z dołączonym przezeń listem (w którym wyraził swój podziw dla teorii autora dzieła) przesyłał na Węgry swojemu przyjacielowi i uczniowi Jánosowi Rimayemu (ok. 1570-1631). Prawdopodobnie również w braniewskiej bibliotece znalazł dzieło Edmunda Campiona Rationes decem, nad przekładem którego pracował nawet w ostatnich dniach swego życia, w żołnierskim namiocie w Esztergomie. Nadmienię, że w roku 2004 Katedra Filologii Węgierskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego zorganizowała w Krakowie międzynarodową konferencję naukową poświęconą Bálintowi Balassiemu zatytułowaną Lengyelek és magyarok a XVI. századi Európában. Balassi Bálint és Báthory István kora (Polacy i Węgrzy w XVI-wiecznej Europie. Czasy Bálinta Balassiego i Stefana Batorego), wydała też tom pokonferencyjny.
    Działalność kolegium w Braniewie spotkała się z wielką niechęcią ze strony protestanckiego dworu królewskiego w Szwecji, który, przeczuwając zagrożenie, pod karą śmierci (w kilku przypadkach została ona wykonana) zabronił swoim poddanym wszelkich kontaktów z katolicką szkołą braniewską. Niechęć do kolegium w Braniewie szczególnie nasiliła się w czasie wojny północnej, która toczyła się między innymi na terenach północnej Polski. To właśnie wtedy i miasto, i kolegium zostały doszczętnie splądrowane i ograbione przez wojska szwedzkie. Na jedenaście lat działalność kolegium została zawieszona.
    Wartym podkreślenia jest fakt, że w powstałym w roku 1565 jezuickim kolegium braniewskim w zasadzie od razu rozpoczęła działalność również jego biblioteka. Podstawę stanowił księgozbiór odziedziczony po istniejącej tam wcześniej bibliotece franciszkańskiej. Zasoby biblioteki stopniowo powiększały się o dary pochodzące między innymi od wysokich dostojników kościelnych. Swoje księgi ofi arowywali też uczniowie i studenci braniewscy. Jednak gros księgozbioru stanowiły zakupy. Dla wzbogacenia księgozbioru braniewskiego niewątpliwie duże znaczenie miało założenie w Braniewie drukarni, która w 1697 roku została wykupiona przez jezuitów. Tak więc, już na początku XVII wieku biblioteka braniewskiego kolegium miała wspaniały księgozbiór, zaliczany do najbogatszych i najwartościowszych w Europie tamtych czasów. Warto dodać, że w początkowym okresie funkcjonowania biblioteki jej prefektem był wspomniany już wcześniej kleryk węgierski Jerzy (György) Törös.
    W 1570 roku założono tam pierwszy katalog, który został uzupełniony w roku 1605. Trzon tematyczny księgozbioru stanowiły dzieła religijne, ale były tam też reprezentowane inne dziedziny nauki, między innymi astronomia, historia, matematyka, medycyna, literatura klasyczna (m.in. dla potrzeb działającego w kolegium teatru w bibliotece można było znaleźć dzieła klasyczne rzymskie i greckie), a także lektury szkolne, podręczniki szkolne, słowniki, gramatyki, traktaty retoryczne.
    Rok 1626 stanowi cezurę nie tylko w funkcjonowaniu kolegium, ale także w działalności jego znakomitej książnicy. Szwedzi w 1626 roku ograbili z cennych ruchomości całą północną Polskę. Ich łupem padły biblioteki klasztorne w Pelplinie, Tczewie, Oliwie i Żarnowcu. Oni sami najwyżej jednak cenili książki zagrabione w Braniewie i Fromborku(4). Zrabowane przez żołnierzy protestanckiego króla Gustawa Adolfa księgi z braniewskiego kolegium zostały wywiezione do Szwecji. Zanim dotarły do biblioteki uniwersyteckiej w Uppsali (notabene powstałej zaledwie sześć lat wcześniej, w 1620 roku), której to król ofi arował zrabowany księgozbiór, odbyły podróż statkami w dość nietypowych warunkach - w beczkach, które uszczelniono smołą. Jako uzupełnienie dodać należy, że po ponownym uruchomieniu kolegium jezuickiego w Braniewie w roku 1637 reaktywowano też i bibliotekę. Nowy księgozbiór powstawał przede wszystkim dzięki darowiznom.
    Według Ulfa Göransona, dyrektora biblioteki w Uppsali, do księgozbioru [biblioteki uppsalskiej], czy to w wyniku ignorancji, czy dalekowzroczności, włączono niebezpieczny księgozbiór katolicki. Łup okazał się wielkim skarbem. W zbiorze z Braniewa aż roi się od białych kruków. Są tu księgi łacińskie, niemieckie i około 30 w języku polskim(5). Wśród zrabowanych ksiąg znajdowało się 430 inkunabułów, rękopisy jezuickie, księgi Mikołaja Kopernika (w tym jeden egzemplarz pierwszego wydania jego dzieła O obrotach sfer niebieskich), a także bezcenne, choć nieliczne hungarika.
    Zrabowany księgozbiór interesował wielu badaczy. Jednym z nich był Polak, profesor polonistyki na uniwersytecie w Uppsali, Józef Trypućko (1910-1983). Podjął się on szczegółowego opracowania znajdującego się w tamtejszej bibliotece księgozbioru biblioteki kolegium jezuickiego w Braniewie (prace swe oparł na powstałym w 1570 roku manuskryptowym katalogu). Kontynuatorami prac profesora Trypućki, którym udało się dokończyć jego dzieło, są pracownicy Biblioteki Narodowej Michał Spandowski i Sławomir Szyller. Ich praca uwieńczona została sukcesem: księgozbiór biblioteki braniewskiej został skatalogowany, a katalog wydano drukiem w roku 2007 (Katalog księgozbioru kolegium jezuitów w Braniewie zachowanego w Bibliotece Uniwersyteckiej w Uppsali, Warszawa-Uppsala 2007).
    Także badacze węgierscy interesowali się braniewskim księgozbiorem. Jednym z nich był węgierski historyk i tłumacz Károly Szabó (1824-1890). Jest on autorem jednego z najznakomitszych dzieł węgierskiej bibliografi i, czterotomowej Régi magyar könyvtár (Dawna biblioteka węgierska). Uwzględnia ona wszystkie druki węgierskie, które ukazały się na Węgrzech lub poza ich granicami w latach 1531-1711 (także druki niewęgierskojęzyczne, które ukazywały się na Węgrzech od 1473 do 1711 roku).
    Pośród hungarików (według katalogów Józefa Trypućki i Károlya Szabó), które znajdowały się w bibliotece w Braniewie, są księgi napisane przez Węgrów, księgi wydane na terenie Węgier, księgi autorów węgierskich wydane w Braniewie, a także księgi napisane przez autorów pochodzących spoza Węgier, ale związanych z nimi. Tę ostatnią grupę reprezentuje Pietro Illicino (Petrus Illicinus) (ok. 1504-1582), Włoch, który zaistniał między innymi w życiu literackim XVI-wiecznych Węgier. Jego tom poezji Petri Illicini iure consulti Carmina et praefationes aliquot został wydany w Krakowie w 1548 roku. Jeden z egzemplarzy tego zbioru poezji znajdował się w bibliotece braniewskiej (obecnie, jak w zasadzie wszystkie księgi z Braniewa, tom ten znajduje się w Bibliotece Królewskiej w Uppsali). Większość hungarików braniewskich to księgi autorów pochodzenia węgierskiego. Najstarszą księgą, jaką przechowywano w Braniewie, była napisana po łacinie Chronica Hungarorum, czyli historia Węgier, znana także pod nazwą Budai Krónika, czyli Kronika Budzińska, wydana w Budzie w roku 1473 w drukarni Andreasa Hessa. Károly Szabó dodaje, że jest to pierwsza księga, którą wydrukowano na Węgrzech.
    W Braniewie, po uruchomieniu drukarni, ukazało się kilka prac autorów pochodzenia węgierskiego. W roku 1590 wydano tam dzieło Pála (Paulusa) Háportoni Forró dedykowane kardynałowi Andrzejowi Batoremu De admiranda Iobi fortissimi malorum nec opinatorum tolerantia, Breve et pium poema. Ex quo, Omnes Christianae perfectionis cupidi, Erudiri possunt; Quem animum in publicarum rerum, et privatarum naufragio, Habere debeant z adnotacją Auctore PAULO FORRONE, Nobili Transyluano, in Collegio Brunsbergensi, Societatis Jesu Poëtices Studioso. Brunsbergae excudebat Joannes Saxo. M.D.XC. W roku 1591 ofi cyna braniewska Johannesa Saxo (?-1592/1593) wydała też In nova Tyberis cum Istula commercia. Studiosae iuventutis Collegii Braunsbergensis Societatis Iesu gratulationes. Wśród autorów znajdujemy następujące nazwiska węgierskie: Jeremias Claudipolitanus, Thomas Széchi, Andreas Petri Siculi, Gregorius Bornemisza (Bornemissa). Rok ten, można powiedzieć, obfi tował w wydania drukiem prac o węgierskiej proweniencji, bo pod tą datą znajduje się też In obitum nobilissimi... adolescentis Petri a Wedel Turczinski, epicedia conscripta a studiosis adolescentibus Collegii Brunsbergensis Soc. J. Károly Szabó pod tym tytułem zamieścił nazwiska: Paulus Forró, Hieronymus Kolozsvári. Utwór poświęcony jest Piotrowi Wedel-Tuczyńskiemu (1575-1591), który zmarł jako student jezuitów w Braniewie.
    W 1598 roku, również w Braniewie, ukazała się praca, która w katalogu Szabó zapisana jest następująco: Siculus (Math. Ungarus). Assertiones meteorologicae ad D. Andream Bathoreum Episcopum Warmiensem. Brunsbergae (Schönfels). 1597. Kilka ze wspomnianych tu prac jest także uwzględnionych w bibliografi i Estreichera.
    W obu katalogach, Józefa Trypućki i Károlya Szabó, znajdujemy kolejne hungarica. Są to prace: Andreasa Dudithiusa Orationes duae in sacrosanto oecumenico concilio Tridentino habitat a... z 1562 roku; Paulusa Schneidera Kellermeisterey, Gründliche bericht, Wie man alle wein vor allen zufellen bewaren... z roku 1563 (o autorze wiemy, że pochodził z Egeru); Wolfgangusa Schreckiusa Adversus autores Iuliani ut vocant pseudocalendarii Varadini impressi pro anno M.D.XXCV carmen, in quo adversariorum de Gregoriano calendario..., wydaną w 1585 roku w Claudiopoli (Kolozsvár) prawdopodobnie przez Gáspara Heltaiego; Wolfgangusa Schreckiusa Theses de puro et expresso Dei verbo, tam scriptis, quam viva voce tradito et pari utriusq. autoritate, necessitate, utilitate, ac fine. Ad disputandum publice propositae, cum Claudiopoli in Transylvania novum Gymnasium Societatis Iesu aperiretur Anno D. 1581, wydaną w 1581 roku w Claudiopoli (Kolozsvár) prawdopodobnie przez Gáspara Heltaiego. W książnicy braniewskiej znajdowały się też dość liczne prace Pelbárta Temesváriego (Pelbartus de Themeswar, ok. 1435-1504), słynnego węgierskiego kaznodziei zakonu franciszkańskiego: Pomerium sermonum de tempore..., Hagenau 1503; Aureum Rosarium Theologiae ad Sententiarum quattuor libros pariformiter quadripertitum..., Hagenau 1503; Stellarium Coronae Mariae Virginis, Hagenau 1504; Secundus liber Rosarii theologie aurei ad Sententiarum secundum librum accommodatissimus..., Hagenau 1504; Expositio compendiosa et familiaris sensus litteralem et mysticum complectens libri psalmorum..., Hagenau 1504; Pomerium sermonum de sanctis, Hagenau (dwa wydania) 1504, 1515; Tertius liber Rosarii theologiae aurei ad tertium librum accommodatissimus..., Hagenau 1507; Quartus liber Rosarii theologie aurei ad quartum librum accommodatissimus..., Hagenau 1508; Pomerium (Sermones Pomerii), Hagenau 1515. Były również prace współbrata Pelbárta Temesváriego, Osváta Laskaiego (Osvaldus de Lasco, 145-?-1511), również kaznodziei, Sermones dominicales pertutiles a quodam fratre Hungaro ordinis minorum de observantia comportati Biga salutis intitulati feliciter incipient, Hagenau 1502; Sermones de sanctis perutiles..., Hagenau 1502; Quadragesimale Gemma fidei intitulatum tractans de sacrosancta orthodoxaq fide catholica..., Hagenau 1507. Była też jedna praca biskupa Esztergomu Miklósa Oláha (Olahus Nicolaus, 1491-1568) Catholicae ac Christianae religionis praecipua quaedam capita, de Sacramentis, Fide et operibus, de Ecclesia, Iustifi catione, ac aliis..., Viennae 1561. W katalogu fi guruje także jedna praca Jánosa Hontera (Ioannes Honterus, 1498-1549), duchownego z Brassó (dziś rum. Brašov), De grammatica, libri duo, Cracoviae (dwa wydania) 1554, 1558 (1559).
    W katalogu Trypućki znajduje się jeszcze jedna praca węgierska, której autor, Michael de Hungaria, jest postacią wielce tajemniczą. Wiemy o nim niewiele, tylko tyle, że pochodził z Węgier, ale musiał działać poza ich granicami. Był zakonnikiem, dominikaninem bądź franciszkaninem. Jest autorem zbioru kazań Sermones praedicabiles per totum annum, którego dwa wydania (Strasburg 1490 i Paryż 1501) znajdowały się w zbiorach biblioteki braniewskiej.
    Od roku 1637, po wznowieniu działalności kolegium jezuickiego, do Braniewa znów zaczęli napływać uczniowie i studenci węgierscy, oczywiście już nie tak licznie jak w poprzednim wieku. Wydano też (szczególnie po przejęciu drukarni przez jezuitów) kilka prac autorów węgierskich, między innymi Gábora Hevenesiego (1656-1671) i Jánosa Nádasiego (1614-1679).
    Późniejsze dzieje kolegium jezuickiego w Braniewie są równie burzliwe. Kolejne zamknięcie szkoły nastąpiło w czasie wojny szwedzko-polskiej w latach 1655-1658. W wieku XVIII kolegium znów przeżywało swój rozkwit, nauczano coraz to nowszych przedmiotów, postanowiono również wznieść nowy gmach.
    Następną cezurę w działalności kolegium stanowi rok 1780, kiedy to nastąpiła kasata zakonu jezuitów przez władze pruskie, a kolegium przekształcono w Gymnasium Academicum. Natomiast w roku 1818 na jego miejsce powołano Liceum Hosianum (szkołę typu akademickiego), a w roku 1912 przemianowano je na Akademię Państwową. Obecnie w tym miejscu znajduje się Zespół Szkół Zawodowych, a spadkobiercą kolegium jest Warmińskie Seminarium Duchowne "Hosianum", działające w Olsztynie.

Małgorzata Stós
starszy wykładowca
w Katedrze Filologii Węgierskiej UJ

 

Cały artykuł dostępny również na stronie "Alma Mater"

 

Powrót do "20. rocznica istnienia Katedry Filologii Węgierskiej UJ"

__________________________________________________________________

(1) Márton Szepsi Csombor, Europica varietas, s. 82-83.
(2) Ibidem.
(3) A. Szorc, Kolegium jezuickie w Braniewie i jego księgozbiór 1565-1626. Olsztyn 1998, s. 62.
(4) Ibidem, s. 108.
(5) J.S. Majewski, Polski skarb z Uppsali, "Gazeta Wyborcza" z 30 stycznia 2008, s. 16.

L I T E R A T U R A
    Braniewo - z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1973.
    M. Csombor, Podróż po Polsce, tłum. J. Ślaski, Warszawa 1961.
    S. Eckhardt, Balassi és Lengyelország, [w:] Tanulmányok a lengyel-magyar irodalmi kapcsolatok köréből, Budapest 1969.
    L. Hopp, J. Ślaski, A magyar-lengyel múltszemlélet előzményei. Politikai és kulturális hagyományok Báthory Istvánig, Budapest 1992; s.
    M. Haykowski, Szwedzkimi śladami w Polsce (10) - warmińskie Ateny, "Polonia", nr 3/1996, www. poloniainfo.se
    J.Z. Lichański, Biblioteka Collegium Societatis Jesu w Braniewie. Próba charakterystyki, "Studia Warmińskie", nr 27/1990,
s. 309-324.
    J.S. Majewski, Polski skarb z Uppsali, "Gazeta Wyborcza" z 30 stycznia 2008, s. 16.
    S. Obirek, Jezuici w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w latach 1564-1668, Kraków 1996.
    L. Piechnik, Gimnazjum w Braniewie w XVI w. Studium o początkach szkolnictwa jezuickiego w Polsce, "Nasza Przeszłość",
nr 7/1958, s. 5-72.
    A. Pippidi, Román-magyar irodalmi találkozások, "Korunk", január 1997.
pl.wikipedia.org/wiwki/Kolegium_Jezuickie_w_Braniewie
    M. Csombor Europica varietas, Budapest, 1979
    A. Szorc, Kolegium jezuickie w Braniewie i jego księgozbiór 1565-1626, Olsztyn 1998.
    K. Szabó, Régi Magyar Könyvtár, I-III kötet, 1879-1898 Budapest.
    L. Szögi, Magyarországi diákok lengyelországi és baltikumi egyetemeken és akadémiákon (1526-1788), Budapest 2003.
    L. Szögi, Prezentacja dorobku piśmienniczego - efekty pracy w archiwach polskich (referat wygłoszony na V Powszechnym Zjeździe Archiwistów Polskich Archiwa polskie w nowoczesnym społeczeństwie, Olsztyn, 6-7 września 2007).
    J. Trypućko, The Catalogue of the Book Collection of the Jesuit College in Braniewo held in the University Library in Uppsala. Vol. 2. The 16-th and 17-th Century Books, Warszawa- Uppsala 2007.
    J. Trypućko, Katalog księgozbioru kolegium jezuitów w Braniewie zachowanego w bibliotece uniwersyteckiej w Uppsali, oprac. M. Spandowski, S. Szyller, uzup. M. Spandowski, t. 1, Wstęp. Rękopisy. Inkunabuły, Warszawa-Uppsala 2007.
    Uczniowie - sodalisi gimnazjum jezuitów w Brunsberdze (Braniewie) 1579-1623, oprac. M. Inglot przy współpracy L. Grzebienia, Kraków 1998.